ब्लू इकोनॉमी कोकणाच्या सर्वांगीण विकासाचे इंजिन! मुख्यमंत्र्यांच्या दूरदृष्टीतून कोकणच्या सागरी संपत्तीला स्थानिक समृद्धीची जोड
Holistic Development of Konkan समुद्रकिनारा, समृद्ध मत्स्यसंपदा, बंदरे, ऐतिहासिक किल्ले, धार्मिक स्थळे ही या प्रदेशाची मोठी ताकद आहे.
श्रीमती रुबल अग्रवाल,
विभागीय आयुक्त, कोकण विभाग आणि
सह मिशन संचालक, कोकण ब्लू इकोनॉमी अभियान.
The Blue Economy: An Engine for the Holistic Development of Konkan Linking Konkan’s Marine Wealth to Local Prosperity Through the Chief Minister’s Vision : मुंबई कोकणचा विस्तीर्ण समुद्रकिनारा, समृद्ध मत्स्यसंपदा, बंदरे, ऐतिहासिक किल्ले, धार्मिक स्थळे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण निसर्ग ही या प्रदेशाची मोठी ताकद आहे. या संपत्तीचे स्थानिक रोजगार, वाढीव उत्पन्न आणि शाश्वत उद्योगांमध्ये रूपांतर करणे हे आजचे आव्हान आहे. मा. मुख्यमंत्री श्री. देवेंद्र फडणवीस यांनी कोकणाच्या सर्वांगीण विकासाचे स्वप्न पाहिले असून ते साकारण्यासाठी निळी अर्थव्यवस्था (ब्लू इकोनॉमी) अभियानाची संकल्पना त्यांनी मांडली. ही ब्लू इकोनॉमी कोकणाच्या सर्वांगीण विकासाचे इंजिन ठरेल तसेच स्थानिकांना भविष्याची दिशा ठरेल.
तुमच्या तिजोरीतील ‘हॉलमार्क’ सोनं खरंच शुद्ध आहे? CAG च्या अहवालाने उडवली झोप
मा. मुख्यमंत्र्यांचे व्हिजन आहे की, निळी अर्थव्यवस्था (ब्लू इकोनॉमी) म्हणजे केवळ समुद्राशी संबंधित व्यवसाय नव्हे, तर किनारी आणि सागरी पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय व जलशेती, मत्स्यप्रक्रिया, बंदराधारित लॉजिस्टिक्स, कौशल्यविकास आणि समुद्री शेवाळावर आधारित जैवतंत्रज्ञान अशा विविध क्षेत्रांचा त्यात समावेश आहे. कोकणच्या साधनसंपत्तीचा लाभ स्थानिक नागरिक, उद्योजक आणि मच्छीमारांपर्यंत पोहोचावा, यासाठी या क्षेत्रांना परस्परांशी जोडणे ही मुख्यमंत्र्यांच्या दृष्टिकोनाची मध्यवर्ती कल्पना आहे.
प्रादेशिक दृष्टिकोन, स्थानिक अंमलबजावणी
कोकणात नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक संपत्ती भरपूर आहे, मात्र तिची आर्थिक क्षमता पूर्णपणे वापरली गेलेली नाही. पर्यटकांचा मुक्काम अनेकदा अल्प असतो आणि पर्यटन सेवा विखुरलेल्या स्वरूपात आहेत. मोठ्या प्रमाणात मासळीची विक्री होते, पण स्थानिक प्रक्रिया व मूल्यवर्धनाला अधिक वाव आहे. बंदरांना लॉजिस्टिक्स, उद्योग आणि बाजारपेठांशी जोडण्याची गरज आहे.
‘रामायण ची जगभर घोडदौड; ठरला सातवा सर्वाधिक कमाई करणारा भारतीय चित्रपट
या आव्हानांवर मात करण्यासाठी विभागांमध्ये समन्वय, स्पष्ट प्राधान्यक्रम आणि मोजता येणारे परिणाम आवश्यक आहेत. कोकणाच्या विकासासाठीच्या या अभियानांतर्गत संभाव्य विकास समूहांची निवड, पायाभूत सुविधांची व मंजुरींची गरज ओळखणे आणि अंमलबजावणीयोग्य प्रकल्प तयार करणे, असा दृष्टिकोन प्रस्तावित आहे.
‘जिजाई’च्या ट्रेलरवर बॉलिवूडकरांची कौतुकाची थाप! रिंकू राजगुरूच्या भूमिकेलने वेधले लक्ष
पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय, बंदरे, वाहतूक, उद्योग, कौशल्य आणि पर्यावरण या क्षेत्रांनी परस्परांशी समन्वयाने काम करणे आवश्यक असल्याचा विचार आहे. या प्रस्तावित व्यवस्थेनुसार विभागीय आयुक्तांच्या नेतृत्वाखाली प्रादेशिक समन्वय आणि जिल्हास्तरीय अंमलबजावणी यंत्रणेद्वारे प्रकल्पांचा आढावा घेता येईल. यामुळे विभागांमधील कामांची सांगड घालणे, प्रगतीवर लक्ष ठेवणे आणि अडथळे दूर करणे सुलभ होईल.
स्थानिकांना लाभ देणारी पर्यटन व्यवस्था उभारणी
कोकणातील समुद्रकिनारे, किल्ले, मंदिरे, लेणी, धबधबे, डोंगररांगा आणि खाद्यसंस्कृती यामुळे विविध प्रकारच्या पर्यटनाला संधी आहे. या आकर्षणांना जोडणाऱ्या तीन ते पाच दिवसांच्या पर्यटन संकल्पना विकसित केल्यास पर्यटकांना समुद्रकिनारी विश्रांती, वारसा, धार्मिक स्थळे, निसर्गभ्रमंती आणि स्थानिक अनुभव एकाच प्रवासात घेता येतील. ठिकाणांमधील चांगली जोडणी पर्यटकांचा मुक्काम वाढवण्यास मदत करू शकते.
सोनिया गांधींच्या ‘बिलॉन्गिंग : अ जर्नी ऑफ लव्ह’ पुस्तकाचे प्रकाशन; अनेक आठवणींचा उलगडा!
होम-स्टे आणि कोकणातील संस्कृतीदर्शन वाढविण्यासाठी या प्रकल्पात विशेष भर देण्यात आला आहे. होमस्टे (Home Stay), खाद्यव्यवसाय, मार्गदर्शन, वाहतूक, जलक्रीडा आणि हस्तकला अशा क्षेत्रांत स्थानिकांना संधी देऊन पर्यटनाच्या वाढीचा लाभ गावांपर्यंत पोहोचवता येईल. प्रशिक्षण आणि बाजारपेठेशी जोडणी यामुळे स्थानिक उद्योजकांचा सहभाग वाढू शकतो.
यासाठी स्वच्छ सार्वजनिक जागा, स्वच्छतागृहे, सुरक्षित रस्ते व किनारे, दिशादर्शक फलक, स्थानिक वाहतूक, प्रशिक्षित मार्गदर्शक, दर्जेदार निवास आणि पर्यटक माहिती केंद्रे यांसारख्या मूलभूत सुविधांची गरज आहे. किनारपट्टीचा विकास करताना पर्यावरणीय संवेदनशीलता आणि स्थानिक समुदायांचे वैशिष्ट्य जपले पाहिजे. यशाचे मोजमाप केवळ पर्यटकांच्या संख्येवर होऊ नये. पर्यटकांचा मुक्काम किती वाढला, स्थानिक पातळीवर खर्च किती झाला, सेवांचा दर्जा सुधारला का आणि वर्षभर रोजगाराच्या संधी निर्माण झाल्या का, हेही महत्त्वाचे निकष आहेत.
मत्स्यव्यवसायाला बळ
ब्लू इकोनॉमीच्या अंतर्गत स्थानिकांना रोजगार आणि प्रत्येक हाताला काम या संकल्पनेतून मत्स्यव्यवसायाला उभारी देण्याचे ठरले आहे. मत्स्यव्यवसाय हा कोकणच्या अर्थव्यवस्थेचा आणि जीवनशैलीचा महत्त्वाचा भाग आहे. स्थानिक उत्पन्न वाढवण्यासाठी मासळी उतरवण्यापासून ते साठवण, प्रक्रिया, पॅकेजिंग आणि विक्रीपर्यंतची संपूर्ण साखळी अधिक सक्षम करावी लागेल. आधुनिक मत्स्य उतराई केंद्रे, स्वच्छ लिलाव व्यवस्था, बर्फ व शीतसाठवण व्यवस्था, विश्वासार्ह वाहतूक आणि बाजारपेठांशी चांगली जोडणी यामुळे नुकसान कमी होईल आणि उत्पादनाचे मूल्य वाढेल.
ब्लू इकोनॉमीच्या संकल्पनापत्रात दिघी, मिरकरवाडा आणि कुडाळसारख्या ठिकाणांना प्रक्रिया व निर्यातीच्या अधिक सक्षम साखळीशी जोडण्याची दिशा सुचवली आहे. डिजिटल पद्धतीद्वारे प्रत्येक बाबींचा आढावा, दर्जानुसार वर्गीकरण आणि गुणवत्ता प्रमाणनामुळे मत्स्य उत्पादनांना बाजारपेठेच्या अपेक्षा पूर्ण करता येतील. मच्छीमार सहकारी संस्था आणि उत्पादक गटांना एकत्रित साठवण, प्रक्रिया आणि विपणनात अधिक भूमिका देता येईल. स्थानिक परिस्थिती आणि पर्यावरणीय मर्यादा लक्षात घेऊन जलशेती किंवा सागरी मत्स्यपालनासारखे पर्यायही विकसित करता येतील. अशा कोणत्याही विस्तारात तांत्रिक व पर्यावरणीय अभ्यास आणि मच्छीमार समुदायांचा सहभाग महत्त्वाचा असेल.
बंदरांचा रोजगार आणि उद्योगांशी संबंध
दिघी आणि जयगड ही बंदरे कोकणच्या व्यावसायिक विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावू शकतात, असे म्हटले आहे. मात्र बंदरांमधून व्यापक आर्थिक लाभ निर्माण होण्यासाठी रस्ते व रेल्वे जोडणी, गोदामे, शीतसाखळी, कंटेनर सुविधा आणि बंदरालगतचे उद्योग आवश्यक आहेत, अशा सूचनादेखील केल्या आहेत.मालवाहतूक वाढणे महत्त्वाचे आहे, त्याचबरोबर त्या वाहतुकीशी संबंधित आर्थिक कामे आणि रोजगार प्रदेशात निर्माण होणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
अभियानाचा दृष्टिकोन प्रत्येक ठिकाणाला योग्य अशी भूमिका देण्याचा आहे. व्यावसायिक मालवाहतूक आणि औद्योगिक विकास योग्य बंदर केंद्रांवर केंद्रित करता येईल, तर इतर किनारी भागांना मत्स्यव्यवसाय, पर्यटन किंवा प्रवासी वाहतुकीशी जोडता येईल. अशा समूहाधारित नियोजनामुळे गुंतवणुकीचा उपयोग अधिक परिणामकारकपणे होईल आणि स्थानिक मूल्यसाखळ्यांशी संबंध नसलेल्या विखुरलेल्या प्रकल्पांचा धोका कमी होईल.
समुद्री शेवाळातून नव्या संधींचा शोध
समुद्री शेवाळावर आधारित जैवतंत्रज्ञान हे उदयोन्मुख संधीचे क्षेत्र आहे. जैवउत्तेजक, पशुखाद्य पूरक आणि इतर सागरी जैवउत्पादने तयार करण्यासाठी त्याचा उपयोग होऊ शकतो, असे सुचवले आहे. सुरुवातीला नियोजनबद्ध पथदर्शी प्रकल्प राबवून योग्य ठिकाणे व प्रजाती, उत्पादनातील सातत्य आणि बाजारपेठेतील मागणी तपासणे आवश्यक आहे. स्थानिक मच्छीमार गटांना सहभागी करून घेणे आणि संभाव्य खरेदीदारांशी जोडणी करणेही या प्रक्रियेचा भाग आहे. उत्पादनाची व्यवहार्यता आणि बाजारपेठेची खात्री झाल्यानंतरच विस्तार करणे योग्य ठरेल. पुराव्याच्या आधारे पुढे जाण्यामुळे गुंतवणूक अधिक जबाबदारीने करता येईल आणि स्थानिक कौशल्य विकसित होईल.
समन्वय आणि स्थानिक सहभाग
निळ्या अर्थव्यवस्थेतील (ब्लू इकोनॉमी) अभियानाची प्रगती स्थानिक लोकांच्या जीवनाशी आणि प्रदेशाच्या विकासाशी संबंधित आहे. निर्माण झालेल्या रोजगारांची संख्या, स्थानिक पातळीवर टिकलेले उत्पन्न, पर्यटन, प्रक्रिया होणाऱ्या मत्स्य उत्पादनाचे प्रमाण, शीतसाखळी क्षमता, खासगी गुंतवणूक आणि पथदर्शी प्रकल्पांची कामगिरी हे आगामी काळात कोकणाला दिशा देणारे घटक आहेत. पर्यावरणीय संरक्षण आणि स्थानिक समुदायांचा सहभाग यांचाही या अभियानात विशेष समावेश आहे.निळ्या अर्थव्यवस्थेतील (ब्लू इकोनॉमी) विविध क्षेत्रे वेगवेगळ्या विभागांच्या अखत्यारीत येतात. पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय, बंदरे, उद्योग, वाहतूक, कौशल्यविकास आणि पर्यावरण यांच्यात समन्वय नसेल, तर प्रकल्पांची अंमलबजावणी संथ होऊ शकते.
संकल्पनापत्रात विभागीय आयुक्तांच्या अध्यक्षतेखाली प्रादेशिक अंमलबजावणी यंत्रणा आणि जिल्हाधिकाऱ्यांच्या नेतृत्वाखाली जिल्हास्तरीय कक्ष उभारण्याची कल्पना आहे. प्रकल्पांची जबाबदारी, निधी, मंजुरी आणि प्रगती यांचा नियमित आढावा घेतल्यास अडथळे वेळेवर ओळखता येतील.
यासोबतच स्थानिक नागरिक, मच्छीमार, उद्योजक, ग्रामपंचायती आणि नागरी संस्थांचा सहभाग महत्त्वाचा आहे. कोणताही विकास प्रकल्प स्थानिकांच्या गरजा आणि पर्यावरणीय मर्यादा लक्षात घेऊन राबवला, तर त्याची स्वीकारार्हता आणि टिकाऊपणा वाढतो. कौशल्यविकास कार्यक्रमांमधून युवकांना पर्यटन सेवा, मत्स्यप्रक्रिया, लॉजिस्टिक्स आणि सागरी व्यवसायांसाठी तयार करता येईल.
कोकणला स्वतंत्र साधनसंपत्तीच्या ठिकाणांपासून परस्परांशी जोडलेल्या आर्थिक व्यवस्थांकडे घेऊन जाण्यासाठी मार्ग आणि संधी निर्माण करणारी ही संकल्पना आहे. ती साकार करण्यासाठी शासन विभाग, स्थानिक स्वराज्य संस्था, समुदाय, मच्छीमार, उद्योजक आणि गुंतवणूकदार यांचा सातत्यपूर्ण समन्वय आवश्यक आहे. व्यावहारिक नियोजन आणि जबाबदार अंमलबजावणीच्या माध्यमातून कोकणची सागरी ताकद समृद्ध प्रादेशिक अर्थव्यवस्थेला आधार देऊ शकते आणि त्याच वेळी भविष्यासाठी महत्त्वाचा असलेला नैसर्गिक वारसाही जपू शकते.
कोकणकडे विकासासाठी आवश्यक नैसर्गिक आणि सांस्कृतिक साधने आहेत. त्यांना नियोजन, कौशल्य, पायाभूत सुविधा, गुंतवणूक आणि स्थानिक सहभागाची जोड मिळाल्यास समुद्रकिनारा हा केवळ निसर्गसौंदर्याचा स्रोत न राहता रोजगार आणि समृद्धीचा आधार बनू शकतो. या शाश्वत दृष्टिकोनातून उभारलेली ब्लू इकोनॉमी कोकणला स्थानिक संधी निर्माण करणारी आणि पर्यावरणाशी सुसंगत अशी विकासदिशा देऊ शकणारे इंजिन ठरू शकते.
“ब्लू इकोनॉमी ही कोकणच्या सर्वांगीण आर्थिक आणि सामाजिक समृद्धीचा महत्त्वाकांक्षी मार्ग आहे. कोकणातील पर्यटन, मत्स्यव्यवसाय, बंदरे, सागरी शेती, समुद्री शेवाळावर आधारित उद्योग आणि कौशल्यविकास या क्षेत्रांना एकत्रितपणे चालना देण्याचे आमचे उद्दिष्ट आहे. या अभियानाच्या माध्यमातून स्थानिकांना रोजगाराच्या नव्या संधी निर्माण करण्यावर भर दिला जाणार आहे. विविध शासकीय विभागांमधील समन्वय, आधुनिक पायाभूत सुविधा, खासगी गुंतवणूक आणि स्थानिकांचा सक्रिय सहभाग यांच्या बळावर कोकणच्या सागरी संपत्तीचे आर्थिक मूल्यवर्धन होणार आहे. कोकणचा नैसर्गिक वारसा जपत स्थानिकांच्या जीवनमानात सकारात्मक बदल घडविणारी ब्लू इकोनॉमी उभारणे, हेच या अभियानाचे प्रमुख ध्येय आहे.”